زرتشتی دوزی و ویژگی آن

زرتشتی دوزی چیست؟

زرتشتی‌دوزی به نوعی دوخت ظریف اطلاق می‌شود که با نخ‌های رنگی شاد بر روی پارچه‌های ریز بافت انجام می‌گردد.

زرتشتی دوزی چه ویژگی‌هایی دارد؟

• ظرافت دوخت‌ها

برخی از دوخت‌های زرتشتی‌دوزی آنقدر ظریف هستند که فقط با ذره‌بین می‌توان آنها را از یکدیگر تفکیک کرد.

• نقوش به کار رفته

نقوش به کار رفته در این نوع سوزن‌دوزی‌ها معمولا با الهام از طبیعت و باورهای اصیل ایرانی دوخته می‌شوند.

• ترکیب و هماهنگی رنگ‌ها

هنرمندان زرتشتی آشنایی کاملی با رنگ‌ها داشتند و این را به خوبی می‌توان در انتخاب رنگ نخ‌ها و رنگ‌ «تیر و سیخ‌ها» مشاهده کرد. البته در هنر زرتشتی‌دوزی هر رنگ، معنا و مفهوم خاص خودش را دارد. رنگ‌هایی که بیشتر در این هنر استفاده می‌شود، رنگی‌هایی همچون قرمز، سبز و سفید هستند.

رنگ‌های به کار رفته در زرتشتی‌دوزی:

• رنگ سبز: رنگ سبز نشان زندگی و سربلندی است. این رنگ بسیار مقدس است و عروس‌های زرتشتی بیشتر لباس سبز به تن می‌کنند و پارچه توری سبزرنگ روی سر می‌اندازند و داماد نیز کلاه سبز رنگ روی سر می‌گذارد.
• رنگ سفید: این رنگ نشانه پاکی است.
• رنگ سرخ: رنگ سرخ نماد دمیدن خورشید یا رنگ آتش است.

نقوش زرتشتی‌دوزی

حضور نماد‌ها و رموز متفاوت از جمله ویژگی‌های هنر شرقی است و به مفاهیم عظیم و معانی پیچیده اشاره دارد. این نمادها معمولا از باورهای عامیانه و اعتقادات مردم آن منطقه سرچشمه می‌گیرند.

همانطور که یونگ معتقد است «منشا اسطوره‌ها در ناخودآگاه انسان‌ها است و کهن الگوهایی که خیال می‌کنیم در طول تاریخ به دست فراموشی سپرده می‌شوند، در صحنه فرهنگی با شکلی دیگر پدیدار خواهند گشت.» با توجه به این موضوع نیز نقوش به کار رفته در زرتشتی‌دوزی هر یک درونمایه ویژه‌ای در باورهای زرتشتیان و ایرانیان دارند.

از آنجا که هنر زرتشتی‌دوزی، زینت‌دهنده‌ی جشن‌ها بوده، به همین جهت در آن از نقش‌ها و رنگ‌هایی استفاده شده که با مجالس مهمانی و نشاط همخوانی داشته باشد. در زرتشتی‌دوزی از نقش‌‌های نیکی چون خروس، ماهی، طاووس و گیاهانی مانند سرو و انواع گل با رنگ‌های شاد و زنده استفاده می‌کنند. این نقش‌ها برگرفته از محیط پیرامون و کهن الگوهایی است که هنرمندان را تحت تاثیر قرار داده‌اند و ریشه در باورهای آنها دارند.

در گذشته از پارچه‌های رنگارنگ ابریشمی و پارچه‌های چیت گلدار برای زرتشتی‌‎دوزی استفاده می‌شده و وقتی این دو نوع پارچه در کنار یکدیگر قرار می‌گرفتند، «تیر و سیخ» نامیده می‌شدند. (پارچه ابریشمی ساده را تیر می‌گفتند و پارچه چیت گلدار نیز سیخ نام می‌گرفت)

زرتشتی‌دوزی به وسیله‌ی نخ‌های تابیده شده ابریشم طبیعی انجام می‌گیرد. 

نقوش مختلفی در این رو دوزی به کار می‌رود که این نقوش شامل نقوش گیاهی، نقوش حیوانی و نقوش هندسی هستند.

نقوش گیاهی

نقوش گیاهی عبارتند از:

• درخت: سرو، درخت زندگی، سرو خمیده
• درخت سرو
• گل: گل چند پر، نقشی شبیه به گل انار یا گلنار، گل شیلونه، گل همراه با گلدان، آفتابگردان، میخک، انواع گل‌های مختلف همراه با بوته یا برگ
• بته جقه
• درخت: این نماد یکی از پرکاربردترین نقوش در سوزن‌دوزی‌های ایرانی است. درخت‌ها معمولا به معنای حیات و باروری هستند و با کهن الگوهای مادر ارتباط دارند. در بعضی از تصاویر به جا مانده از زرتشتی‌دوزی به جای نمایش زن، از درخت استفاده شده است.  
• درخت زندگی یا درخت همیشه سبز، برکت زیادی داشته و نماد عمر طولانی است. این درخت در میان تمام درخت‌های مورد استفاده در سوزن‌دوزی‌ها جنبه‌ی اساطیری داشته است.
• درخت سرو نیز به گفته محققان نماد آزادگی بوده و ارتباط تنگاتنگی با ایزدبانوی ناهید دارد. این درخت در زرتشتی‌دوزی روی لباس بانوان به خصوص لباس عروس، کاربرد زیادی دارد و به نظر می‌رسد رابطه مستقیمی با مفهوم زن دارد. 
• گل در زرتشتی‌دوزی به صورت دایره دوخته می‌شود و نماد چرخ زندگی است. محققان گل هشت‌پر را همان نیلوفر آبی می‌دانند که نماد مهر و ناهید است. این گل از سویی با آب و ایزد بانوی ناهید و از سوی دیگر با خورشید در ارتباط است. 
• گل آفتابگردان نیز گاهی در زرتشتی دوزی استفاده می‌شود. این گل نماد برکت و خوش‌یمنی، پرسش و شیدایی بوده است. چرا که این گل تابع خورشید است و خورشید نیز نشانه میترا، ایزد خورشید می‌باشد.

نقوش حیوانی

نقوش حیوانی در زرتشتی‌دوزی شامل:

• پرندگان: خروس، طاووس با پرهای باز یا با پرهای بسته، مرغ، جوجه، هدهد و انواع دیگر پرندگان
• ماهی‌ها: تک ماهی و یا حوض و ماهی
• حیوانات شاخ‌دار: قوچ، آهو، بز
• دیگر جانداران: پروانه، گربه، نقشی شبیه به شتر، مار، جانوران خیالی
• نقش پرنده معمولا شامل طاووس می‌شود. طاووس در هنر زرتشتی‌دوزی بسیار کاربرد دارد. این پرنده در آیین زرتشت تقدس زیادی دارد و به دلیل نوشیدن آب حیات عمر جاودانه دارد. همچنین طاووس را پرنده ایزدبانوی آناهیتا می‌دانند.
• طاووس‌های ایستاده در دو سوی درخت حیات، معمولا نشان‌دهنده‌ی طبیعت دوگانه انسان هستند. اگر طاووس را بالای سر عروس و داماد سوزن‌دوزی کنند به معنای باروری خواهد بود.
• خروس نیز از مرغان مقدس است و به فرشته بهمن اختصاص دارد. این پرنده با ایزد سروش در ارتباط است و مردم را به برخواستم و عبادت و کسب و کار دعوت می‌کند تا از تاریکی رانده شوند.
• ماهی نماد باروری است. نقش زاینده دارد و نماد ایزد بانوی مادر است. نماد ماهی در بیشتر صنایع دستی و سوزن‌دوزی‌های یزد دیده می‌شود؛ چرا که این شهر، شهری گرم و خشک است و ماهی نیز به دعا برای باروری و حاصلخیزی اشاره دارد.
• مار: در تمدن‌های پیشین بسیاری از الهه‌ها را با ماری پیچیده بر بدن یا دهان نشان می‌دادند. مار به حمایت از زنان ازدواج‌کرده می‌پردازد و نقش این حیوان را گاهی بر روی لباس عروس کار می‌کنند.
• حیوانات شاخدار نماد قدرت مافوق طبیعی هستند. 

نقوش هندسی

نقوش هندسی به کار رفته در زرتشتی‌دوزی عبارتند از:

• مربع
• دایره
• لوزی
• مثلث

لوزی و مثلث دو نقش‌مایه‌ی پرتکرار در زرتشتی‌دوزی هستند. لوزی‌هایی که متشکل از دو مثلث هستند، نشان‌دهنده‌ی تلاقی آسمان و زمینند. آنها عالم بالا و پایین را به یکدیگر متصل می‌کنند و گاهی نشانه وصلت دو زوج نیز هستند.

مثلث از سه ضلع تشکیل شده و عدد سه نیز عدد ایزد بانوان است. 

دایره شکل مدوری است که یکی از مهمترین وجه‌های زندگی را نشان می‌دهد؛ وجه کمال! دایره طبیعی‌ترین شکل است و از این رو آن را مقدس می‌دانند.

برخی از پژوهشگران دسته دیگری نیز از طرح‌های زرتشتی‌دوزی معرفی کرده‌اند و آن نقوش مفهومی است.

این نقوش از دو دسته نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تشکیل شده است. از نمونه این نقوش می‌توان به این نقوش اشاره کرد: نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقش حوض و ماهی، نقش دو انسان که در مقابل یکدیگر نشسته‌اند به همراه یک گل یا یک ستاره در میان آنها. در زیر این نقوش معمولا نقش یک مار نیز دیده می‌شود که نماد یک طلسم برای باروری و خوشبختی فرد است.

درباره نقوش برگرفته از محیط نیز می‌توان به نقش خورشید اشاره کرد. خورشید در زرتشتی‌دوزی نماد میترا است. در آیین زرتشتی آناهیتا به عنوان ایزدبانو و میترا به عنوان ایزد همیار اهورامزدا شناخته می‌شود. در این آیین، خورشید نماد روشنی، گرما، حیات و سرچشمه انرژی و انسان است.

نقش خورشید با خورشید خانم متفاوت است. در نقوش زرتشتی‌دوزی گاهی نقشی مشابه خورشید در حالی که رخساره زنی با گیسوان از میان باز، ابروان در هم پیوسته و لبانی کوچک مزین شده، دیده می‌شود. صورت خورشید خانم را اغلب روی طلسم‌های مدور یا چهارگوش می‌کشند و این طلسم‌ها را روی دیوار خانه‌ها، در عروسی‌ها یا اتاق بچه‌ها برای دفع چشم بد می‌آویزند.